Hội chứng tiêu cơ vân do gắng sức là một tình trạng cực kỳ nguy hiểm. Nó bắt nguồn từ việc tập luyện quá tải. Dưới góc độ y khoa, hãy cùng tìm hiểu các dấu hiệu nhận biết và cách phòng tránh căn bệnh này.
VĐV chuyên nghiệp Kyle Smith từng đặt quyết tâm cao độ tại giải Singapore T100. Anh thề sẽ không để thời tiết nóng ẩm đánh gục mình như năm 2024. Trong một video trên YouTube, anh thừa nhận: “Tôi đã mắc sai lầm kinh điển của VĐV. Tôi nghĩ rằng cứ tập nhiều hơn thì sẽ giỏi hơn”.
Hậu quả là một giáo án hành xác ra đời. Anh tập thích nghi nhiệt độ bằng cách mặc nhiều lớp áo dày cộp. Anh bơi trong hồ nước nóng tự nhiên ở New Zealand. Anh ngồi phòng xông hơi hàng giờ liền. Cuối cùng, thay vì bước lên bục vinh quang, anh tự đưa mình vào bệnh viện với hội chứng tiêu cơ vân.
Anh đã phải nghỉ tập một thời gian dài để phục hồi. Có thể bạn chưa từng nghe đến “tiêu cơ vân”. Hoặc bạn nghĩ nó chỉ xảy ra ở các môn như CrossFit. Thực tế, tiêu cơ vân hoàn toàn có thể xảy ra trong triathlon. VĐV cần nắm rõ rủi ro để bảo vệ chính mình.
Hội Chứng Tiêu Cơ Vân Là Gì?
Tiêu cơ vân (Rhabdomyolysis) là một hội chứng đặc trưng bởi sự hoại tử của các tế bào cơ. Sau khi hoại tử, các tế bào này giải phóng lượng chất bên trong chúng thẳng vào máu.
Ở thể nhẹ, đây chỉ là sự thay đổi sinh hóa. Bác sĩ sẽ thấy các chỉ số tổn thương tế bào tăng cao khi xét nghiệm máu, còn bệnh nhân không có triệu chứng rõ ràng. Tuy nhiên, ở các ca nghiêm trọng, tiêu cơ vân có thể gây suy thận cấp và đe dọa tính mạng.
Khi tế bào cơ chết đi, chúng rò rỉ nhiều hóa chất. Creatine kinase (CK) là chất thường được đo lường nhất để đánh giá mức độ nghiêm trọng. Bản thân CK khá vô hại. Nhưng một chất khác được giải phóng là Myoglobin thì không.
Myoglobin là một loại protein có nồng độ cao trong cơ bắp. Nhiệm vụ của nó là liên kết với oxy để cung cấp năng lượng cho cơ co thắt. Khi cơ bị tổn thương, protein này lọt vào máu và đi đến thận để lọc ra ngoài qua nước tiểu. Nếu lượng Myoglobin quá lớn, chúng sẽ kết tủa và làm tắc nghẽn các ống thận. Hậu quả cuối cùng là suy thận. Đây là biến chứng đáng sợ nhất của bệnh này.
Các Phân Loại Của Hội Chứng Tiêu Cơ Vân
Có rất nhiều nguyên nhân gây tiêu cơ vân. Chúng được chia thành ba nhóm chính:
1. Do Chấn Thương (Traumatic)
Xảy ra khi cơ bắp bị chèn ép hoặc dập nát. Nạn nhân trong các trận động đất bị kẹt dưới đống đổ nát thường mắc phải tình trạng này. Điện giật hoặc biến chứng sau phẫu thuật cũng thuộc nhóm này.
2. Không Do Chấn Thương, Không Do Gắng Sức
Nguyên nhân thường do độc tố hoặc tác dụng phụ của thuốc. Ma túy (như heroin, ma túy đá), thuốc giảm mỡ máu (statin), hoặc một số loại kháng sinh có thể phá hủy cơ. Việc nằm bất động quá lâu (như bệnh nhân hôn mê) cũng gây ra tiêu cơ vân.
3. Do Gắng Sức (Non-traumatic Exertional)
Tổn thương cơ xảy ra khi nhu cầu năng lượng của tế bào vượt quá nguồn cung. Tập luyện với cường độ cực cao và kéo dài sẽ dẫn đến tình trạng này. Dù VĐV có nền tảng tốt đến đâu, việc vắt kiệt sức lực vẫn có rủi ro. Tuy nhiên, nó thường xảy ra ở những người thiếu tích lũy tập luyện, nhưng lại bất ngờ hoạt động quá ngưỡng.
Tiêu Cơ Vân, Nắng Nóng Đà Nẵng Và Cái Bẫy
Trong các môn sức bền, tổn thương cơ là điều khó tránh khỏi. Một nghiên cứu trên VĐV chạy siêu marathon (ultramarathon) cho thấy 60% VĐV có chỉ số CK tăng gấp 16 lần mức bình thường. Một lượng nhỏ VĐV có myoglobin trong nước tiểu, dù chưa đến mức suy thận.
Thời tiết khắc nghiệt đóng vai trò chất xúc tác cực mạnh. Đây chính là nguyên nhân đánh gục Kyle Smith. Và đây cũng là mối đe dọa lớn đối với các VĐV tham gia giải IRONMAN 70.3 và IRONMAN Vietnam tại Đà Nẵng vào tháng 5 hằng năm. Nhiệt độ có thể lên trên 35°C kèm độ ẩm cực cao. Việc vận động dưới cái nóng này tự thân nó đã phá hủy tế bào cơ.
Đặc biệt, hội chứng này rất dễ hỏi thăm các VĐV phong trào vì hai lý do tâm lý sau:
1. Nỗi sợ của người mới: Nhiều bạn lần đầu thi 70.3 thường mang tâm lý lo âu. Càng sát ngày thi, họ càng sợ mình tập chưa đủ khối lượng. Do thiếu tập tích lũy nhiều tuần, họ nhồi nhét các bài chạy dài, đạp gắt liên tục vào sát ngày thi đấu mà không cho cơ thể nghỉ ngơi hợp lý. Việc ép cơ thể quá mức khi chưa kịp phục hồi chính là tấm vé nhanh nhất dẫn đến tiêu cơ vân.
2. Ảo tưởng sức mạnh và cái tôi quá cao: Một số VĐV không đánh giá đúng thể lực thực tế của mình. Họ đặt mục tiêu hoàn thành (Sub6, Sub5) nhưng không có lộ trình tập và tích lũy hợp lý. Ra đến đường đua, bất chấp cái nóng hầm hập của dải đất miền Trung, họ vẫn cố đạp và chạy ở vận tốc không tưởng. Khi tốc độ và nhu cầu năng lượng vượt quá sức chịu đựng của cơ bắp, nếu không lắng nghe cơ thể và chậm lại kịp thời, các tế bào cơ sẽ bắt đầu bị phá hủy hàng loạt.
Dấu Hiệu Nhận Biết Sớm
Khi tiêu cơ vân bắt đầu, các triệu chứng lâm sàng rất âm thầm. Bộ ba dấu hiệu kinh điển là: đau cơ, yếu cơ và sưng tấy. Tuy nhiên, chúng thường xuất hiện rất muộn.
Ban đầu, triệu chứng duy nhất là nhức mỏi cơ. Rất khó để phân biệt nó với cơn đau mỏi cơ bắp thông thường (DOMS) sau một chặng đua dài. Lời khuyên của bác sĩ là: Hãy cảnh giác nếu cơn đau cơ tồi tệ hơn mức bình thường rất nhiều và đi kèm với sự yếu ớt rõ rệt.
Cảnh báo nguy hiểm nhất: Nếu nước tiểu của bạn chuyển sang màu nâu hoặc màu nước trà đậm, đó là dấu hiệu Myoglobin đang bị lọc qua thận. Hãy cân nhắc đến phòng cấp cứu ngay lập tức!
Cách Phòng Tránh Cho Triathlete
Đối với hầu hết VĐV, bạn không cần phải luôn nơm nớp lo sợ về tiêu cơ vân. Đây vẫn là một hội chứng khá hiếm gặp. Bạn chỉ cần làm tốt hai việc: Uống đủ nước, bù điện giải và tìm mọi cách hạ nhiệt độ lõi trong lúc thi đấu (i.e. uống nước lạnh).
Trường hợp của Kyle Smith là một bài học đắt giá. Đừng bắt chước các phương pháp tập luyện cực đoan của Pro nếu bạn không hiểu rõ rủi ro. Việc tập thích nghi nhiệt độ là tốt, nhưng nếu đẩy lên mức cực đoan (như mặc áo mưa để chạy), nó sẽ trở thành con dao hai lưỡi.
Chia Sẻ Kinh Nghiệm Từ Coach Trần Đình Minh Anh
Cái nắng miền Trung tháng 5 đang chờ đón chúng ta tại Đà Nẵng. Càng đến gần ngày thi đấu, tui càng nhận được nhiều tin nhắn lo âu từ các học viên và những bạn lần đầu thi đấu. “Em bận quá bỏ tập mấy tuần nay”, “Em mới chạy dài nhất 10km”, “Giờ em tập brick 90km đạp và chạy 15km mỗi Chủ nhật được không anh?”.
Với tư cách là một người đi trước và một HLV, tui xin gửi gắm các bạn điều này: Tuyệt đối không tập bù đột ngột!
Khi chỉ còn 4 tuần nữa là đến ngày thi đấu, thể lực của bạn đã được tích lũy dựa theo lịch sử tập 12-16 tuần trước đó. Việc nhồi nhét thêm khối lượng lúc này không làm bạn khỏe hơn. Chỉ có tác dụng tinh thần ngắn hạn. Và điều này khiến cơ bắp bị quá tải, suy kiệt và đặt bạn vào nguy cơ dính chấn thương hoặc tiêu cơ vân như bài viết đã cảnh báo.
Hãy lắng nghe cơ thể và tập hiểu bản thân mình. Hạ mục tiêu phù hợp năng lực hiện tại. Điều này giúp giảm tải bài tập trong vài tuần tới trước ngày đua quan trọng.
Vào ngày thi đấu, hãy dẹp bỏ cái tôi của mình. Bạn có thể từng chạy pace 5:00 ở Sala lúc sáng sớm. Nhưng dưới cái nóng 36°C lúc 11 giờ trưa ở đường Võ Nguyên Giáp, việc cố giữ pace đó sau bơi và đạp, là một hành động tự hủy. Hãy lắng nghe nhịp tim. Hãy nạp đủ nước, điện giải, và năng lượng ở mọi trạm tiếp tế.
Nếu không tích lũy tập đủ hoặc ngày thi chính thức bạn cảm thấy không khỏe, cứ làm chậm lại một chút để bảo vệ cơ bắp và đôi thận của bạn. Đôi thận nhé. Ý tui là như vậy.
An toàn là trên hết. Hãy để nụ cười thật tươi khi bước qua vạch đích, chứ không phải là nằm trên cáng cứu thương. Hẹn gặp anh em ở Đà Nẵng, nơi chúng ta sẽ thi đấu bằng kỷ luật và sự khôn ngoan!
-Một phần nguồn bài viết được trích từ TriMag-
