Khi hoàn thành phần bơi, chạy bộ về khu vực chuyển tiếp (T1), hoặc đơn giản là leo lên bờ sau một buổi tập, nhiều VĐV có thể cảm thấy choáng váng. Cảm giác chóng mặt sau khi bơi gây ra sự hoang mang và gián đoạn. Nhiều VĐV tự hỏi liệu đây có phải là dấu hiệu của một căn bệnh nghiêm trọng hay không.
Tiến sĩ Leah Roberts từ SteadyMD cho biết: “Có rất nhiều lý do khiến một triathlete bị chóng mặt khi đang bơi hoặc sau khi lên bờ. Một số nguyên nhân đến từ hệ tiền đình (hệ thống trong tai trong giúp cảm nhận và duy trì thăng bằng). Tuy nhiên, các vấn đề khác cũng có thể là thủ phạm. Ví dụ như sự điều hòa huyết áp, vấn đề dinh dưỡng, hoặc thậm chí là sự hoảng loạn”.
Để xua tan cơn chóng mặt sau khi rời hồ bơi hoặc sau phần thi bơi, việc xác định nguyên nhân gốc rễ là vô cùng quan trọng. Dưới đây là phân tích chi tiết về các nguyên nhân gây chóng mặt sau khi bơi, và các dấu hiệu cảnh báo bạn nên đi khám bác sĩ.
Nguyên Nhân Gây Chóng Mặt Sau Khi Bơi
1. Vấn Đề Dinh Dưỡng
Bạn có bắt đầu bài bơi với một cái dạ dày trống rỗng không? Nếu bạn bơi trong trạng thái nhịn đói – dù là do chủ đích hay do căng thẳng trước giờ thi đấu – bạn có thể sẽ bị choáng váng.
Là môn đầu tiên trong triathlon, rắc rối dinh dưỡng ít khi bộc lộ lúc bơi so với lúc đạp hoặc chạy. Nhưng chúng hoàn toàn có thể xảy ra. Sự căng thẳng vào sáng ngày đua dễ dàng gây đau dạ dày. Điều này khiến bạn không thể nạp đầy kho dự trữ carbs và chất lỏng. Vì rất khó để ăn uống khi đang ở dưới nước, lượng đường trong máu sẽ sụt giảm trong phần bơi dài (i.e. 3.8km ở giải IRONMAN), từ đó gây ra chóng mặt.
Bơi tập ở vùng nước ấm nhưng vẫn mặc wetsuit cũng gây ra rắc rối lớn. Nó dẫn đến tình trạng mất nước và đổ mồ hôi nhiều hơn dự kiến. Tiến sĩ Roberts giải thích, sự sụt giảm thể tích huyết tương trong các tình huống này sẽ làm giảm huyết áp, khiến bạn bị hoa mắt.
2. Tác Động Của Nước Lạnh
Nước lạnh ảnh hưởng đến cơ thể theo nhiều cách: gây mệt mỏi, cảm giác ngứa ran, và đôi khi là chóng mặt. Bác sĩ thính học Carolynne Pouliot giải thích: Khi nước lạnh tiếp xúc trực tiếp với màng nhĩ, mật độ của chất dịch nội dịch (endolymph) trong ống bán khuyên (thuộc tai trong) sẽ thay đổi. Sự thay đổi này gửi các tín hiệu sai lệch đến não, gây ra ảo giác đầu đang quay và chứng chóng mặt.
Hơn nữa, nước lạnh gây co mạch máu. Khi bạn lên bờ và cơ thể ấm lên, các mạch máu lại giãn ra. Sự thay đổi đột ngột này góp phần gây ra chứng hạ huyết áp tư thế đứng và chóng mặt. Nước bơi không cần phải đóng băng mới gây ra hiện tượng này. “Thậm chí nước hơi ấm (khoảng 24-26°C) cũng có thể gây co mạch ở tứ chi để dồn máu về vùng lõi cơ thể”, Tiến sĩ Roberts lưu ý.
Như ở giải IRONMAN Vietnam, nhiệt độ nước luôn trên 24°C, nhưng bạn vẫn có thể cảm thấy lạnh vào sáng sớm.
3. Wetsuit Quá Chật (chỉ áp dụng ở các giải cho phép mặc wetsuit)
Việc nhét mình vào một bộ wetsuit chật ních là một cực hình. Sự chèn ép không chỉ làm giảm biên độ vung tay mà còn gây nghẹt thở. Cổ wetsuit quá chật sẽ gây áp lực lên dây thần kinh phế vị (vagus nerve) và các động mạch cung cấp máu cho não. Dây thần kinh phế vị có vai trò làm chậm nhịp tim và giảm huyết áp. Khi bị chèn ép, nó có thể dẫn đến chóng mặt và ngất xỉu.
Sự chèn ép toàn thân cũng gây ra cảm giác khó thở và hội chứng sợ không gian hẹp (claustrophobia). Điều này dẫn đến mất phương hướng và hoảng loạn.
4. Sự Hoảng Loạn (Panicking)
Căng thẳng ngày đua, sự va chạm dữ dội lúc xuất phát, sốc nhiệt nước lạnh, sóng lớn, tầm nhìn kém. Hãy thực tế, một môi trường đua đầy adrenaline có thể kích hoạt cơn hoảng loạn ở cả những VĐV kinh nghiệm nhất.
Sự choáng váng thường đi kèm với các cơn hoảng loạn. Thủ phạm chính là việc thở gấp (hyperventilation). Nó đào thải quá nhiều carbon dioxide ra khỏi cơ thể, làm rối loạn độ pH trong máu. Ngoài ra, hormone căng thẳng có thể phá vỡ hoạt động của hệ tiền đình.
5. Hạ Huyết Áp Tư Thế Đứng
Chứng hạ huyết áp tư thế đứng là sự sụt giảm huyết áp đột ngột khi chuyển từ tư thế nằm sang tư thế đứng (từ tư thế bơi nằm ngang sang tư thế chạy đứng thẳng). Khi chúng ta đứng lên, trọng lực hút máu xuống các chi dưới. Để đối phó, cơ thể phải tăng nhịp tim và co mạch máu để đẩy máu ngược về tim, ngăn ngừa chóng mặt.
Tuy nhiên, bơi lội lại làm giảm hoạt động của máy bơm cơ bắp ở chân. Thể thao sức bền nói chung cũng làm giãn mạch máu. Ở dưới nước, áp suất thủy tĩnh tự nhiên giúp đẩy máu về tim. Khi rời khỏi mặt nước và mất đi áp suất này, bạn sẽ cảm thấy choáng váng, xây xẩm và tưởng chừng như sắp ngất.
6. Chóng Mặt Tư Thế Kịch Phát Lành Tính (BPPV)
BPPV là tình trạng cơ học của tai trong bị phá vỡ. Hiện tượng này xảy ra khi các tinh thể thạch nhĩ trong tai trong bị bong tróc. Nó gây ra ảo giác mọi thứ đang xoay tròn. Cảm giác này đặc biệt mạnh khi bạn thực hiện các chuyển động đầu đột ngột, ví dụ như quay cổ để thở hoặc ngoi đầu lên định hướng (sighting) khi bơi.
Nguyên nhân của BPPV thường vô căn. Tuy nhiên, việc quay đầu liên tục lúc bơi hoặc một cú đá vô tình vào đầu khi xuất phát có thể là nguyên nhân. BPPV thường gây ra cảm giác căn phòng quay cuồng và kéo dài cả khi bạn đã lên bờ.
7. Yếu Hệ Tiền Đình & Vấn Đề Tai Trong
Nếu bạn dễ bị say tàu xe (đặc biệt khi đọc sách trên xe), bạn cũng dễ bị chóng mặt khi bơi. Trên đất liền, khả năng giữ thăng bằng phụ thuộc vào 3 yếu tố: hệ tiền đình, cảm nhận bản thể từ bàn chân, và thị giác.
Dưới nước, cảm nhận từ bàn chân bị biến dạng. Sóng nhấp nhô và kính bơi mờ sương khiến thị giác bị vô hiệu hóa. Lúc này, gánh nặng thăng bằng đổ dồn hoàn toàn lên hệ tiền đình. Nếu hệ tiền đình của bạn yếu, bạn sẽ ngay lập tức bị mất phương hướng.
8. Chóng Mặt Nguồn Gốc Cổ
Chứng chóng mặt này thường đi kèm với đau cổ và đau đầu. Chuyển động đầu và cổ, sự gắng sức của thân trên và căng thẳng lúc bơi có thể làm tăng áp lực lên cơ và khớp cổ, kích hoạt cơn chóng mặt. Nếu bạn thường xuyên bị đau mỏi vai gáy, việc điều trị dứt điểm cơn đau cổ cũng sẽ giải quyết luôn chứng chóng mặt này.
9. Hội Chứng Cung Thủ (Bow Hunter’s Syndrome)
Đây là một nguyên nhân hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm. Nó xảy ra khi các bất thường về cấu trúc cổ (như gai xương hoặc thoát vị đĩa đệm) chèn ép cơ học lên các động mạch đốt sống. Sự chèn ép này xảy ra chính xác khi bạn xoay hoặc ngửa cổ để thở và định hướng.
Hậu quả là não không được cung cấp đủ máu. Việc chèn ép động mạch lặp đi lặp lại có thể gây tổn thương nội tạng, hình thành cục máu đông và đột quỵ.
Cách Khắc Phục Cơn Chóng Mặt Khi Bơi
Tiến sĩ Roberts và Pouliot gợi ý những điều chỉnh nhỏ sau đây:
- Nạp năng lượng đầy đủ: Nếu dạ dày quá căng thẳng, hãy uống nước bù điện giải và năng lượng dạng lỏng để ngăn ngừa hạ đường huyết. Uống đủ nước cũng giúp chống lại sự sụt giảm thể tích máu.
- Đánh thức đôi chân: Để giảm chứng hạ huyết áp tư thế đứng, hãy đập chân mạnh hơn khi tiến gần đến bờ. Sự co thắt cơ bắp sẽ bơm máu ngược về tim.
- Sử dụng nút bịt tai: Nếu bạn bị chóng mặt do nước lạnh, nút bịt tai sẽ ngăn nước tiếp xúc với màng nhĩ. Hãy mặc trisuit đủ ấm để giảm co mạch.
- Chọn wetsuit vừa vặn: Hãy mặc thử wetsuit nhiều lần trước ngày đua để làm quen với độ ôm sát.
- Kiểm soát sự hoảng loạn: Hãy tập bơi vùng nước mở (open water) nhiều lần. Luyện tập các kỹ thuật bình tĩnh như thở sâu, độc thoại tích cực hoặc bơi ếch để giảm nhịp tim.
Khi Nào Cần Đi Khám Bác Sĩ?
Nếu bạn bị chóng mặt quay cuồng dữ dội, kéo dài kèm theo buồn nôn hoặc nôn mửa, bạn cần can thiệp y tế.
Các bệnh lý như BPPV có thể được chữa khỏi bằng các thủ thuật định vị lại thạch nhĩ. Hội chứng chóng mặt cổ có thể được vật lý trị liệu. Bạn hoàn toàn có thể tập luyện để tăng cường sức mạnh cho hệ tiền đình.
Nếu bạn liên tục bị hạ huyết áp tư thế đứng, hãy đi khám tim mạch. Hội chứng cung thủ (chóng mặt khi xoay cổ một góc >30 độ) có thể dẫn đến đột quỵ và cần được điều tra y tế ngay lập tức.
💡 Chia Sẻ Từ Cốt Trần Đình Minh Anh
Bơi lội ở môi trường nước mở (open water) luôn ẩn chứa sự rủi ro và hỗn loạn. Với các VĐV phong trào và người mới (newbie), hiện tượng xây xẩm mặt mày khi vừa chạy lên khỏi bãi biển là cực kỳ phổ biến. Để khắc phục, tui mong các bạn nên tuân thủ nghiêm ngặt các bước sau:
- Khởi động kỹ lưỡng: Hãy dành 20-30 phút khởi động giãn cơ trên cạn. Quan trọng hơn, bạn PHẢI bơi thử 100-200m trước khi tiếng còi xuất phát vang lên. Việc này giúp cơ thể làm quen với nhiệt độ nước và giảm sốc nhiệt.
- Kìm hãm sự hưng phấn: Đừng để đám đông cuốn bạn đi. Ở 200-400m đầu tiên, hãy bơi thật chậm, chỉ dùng khoảng 60-70% sức. Đây là lúc để nhịp tim ổn định và nhịp thở vào guồng. Sau khi vượt qua vùng sóng vỗ bờ, bạn mới nên tăng tốc về lại pace mục tiêu.
- Kỷ luật dinh dưỡng: Bữa sáng trước giải đua là yếu tố sống còn. Bạn cần biết chính xác mình sẽ ăn món gì và thời điểm ăn là lúc nào. TUYỆT ĐỐI chỉ ăn những món đã quá quen thuộc trong các buổi tập dài.
- Đối với các bạn bơi sải, khi tới gần bờ, hãy đập chân sải nhiều hơn một chút.
- Khi lên bờ, trong quá trình di chuyển về T1, hãy chạy chậm 100-200m đầu tiên để cơ thể quen việc thay đổi tư thế.
Thành tích chỉ có ý nghĩa khi bạn an toàn bước lên bờ. Hãy bơi an toàn!
-Nguồn bài viết: từ Jennie Hansen & TriMag-
